Leksikologiya

1-bob. Leksikologiya va uning o‘rganish obyekti

Leksikologiya (grekcha lexikos – so‘zga oid, logos – ta’limot) – tilshunoslikning tilning lug‘at tarkibi, ya’ni leksikasini o‘rganadigan bo‘limidir. Uning asosiy vazifasi so‘zlarning ma’no xususiyatlarini, kelib chiqishini, qo‘llanish doirasini va so‘zlararo tizimli munosabatlarni tadqiq etishdan iborat.

Leksikologiya o‘z tadqiqotlarida etimologiya (so‘zlar tarixini o‘rganadi), frazeologiya (iboralarni o‘rganadi) va leksikografiya (lug‘at tuzish bilan shug‘ullanadi) kabi sohalar bilan chambarchas bog‘liqdir, chunki bu sohalar so‘zning leksik xususiyatlarini to‘liq ochib berishga yordam beradi.

2-bob. So‘zning lug‘aviy ma’nosi (semasiologiya)

Leksik va grammatik ma’no

So‘z – tilning ma’no anglatuvchi asosiy birligi bo‘lib, uning ikki xil ma’nosi farqlanadi:

• Leksik ma’no: So‘zning bevosita narsa-hodisa, belgi yoki harakat haqidagi ma’lumotidir. Bu so‘zning lug‘aviy, ya’ni denotativ mazmunini tashkil etadi. Masalan, qalam so‘zining leksik ma’nosi – «yozuv-chizuv uchun ishlatiladigan yozuv quroli».
• Grammatik ma’no: So‘zning qaysi so‘z turkumiga mansubligi va gapda boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini bildiruvchi umumiy ma’nodir. Masalan, qalam so‘zining grammatik ma’nosi – ot turkumiga mansubligidir.

So‘zning ichki shakli

So‘zning ichki shakli (yoki etimologik motivatsiya) – bu so‘zning paydo bo‘lishiga turtki bo‘lgan, uning nomlanishiga asos bo‘lgan belgidir. Bu belgi vaqt o‘tishi bilan unutilishi mumkin, lekin u so‘zning dastlabki ma’nosini ochib beradi. Masalan:

• olov so‘zi qadimda «yuqoriga intilish» ma’nosini bildirgan al- o‘zagidan kelib chiqqan. Olovning tabiati – yuqoriga intilishi – uning nomlanishiga asos bo‘lgan.
• oyoq kiyim birikmasidagi kiyim so‘zi kiy- fe’lidan yasalgan bo‘lib, uning nomlanishiga «kiyish» harakati asos bo‘lgan.

Denotativ va konnotativ ma’no

Har bir leksik ma’no o‘z navbatida bir necha tarkibiy qismdan (komponentdan) iborat bo‘lishi mumkin:

• Denotativ ma’no (asosiy ma’no): Bu so‘zning narsa-hodisani bevosita ataydigan, hech qanday qo‘shimcha bo‘yoqdorlikka ega bo‘lmagan yadro ma’nosidir.
• Konnotativ ma’no (qo‘shimcha ma’no): Bu so‘zning asosiy ma’nosiga qo‘shiladigan hissiy-ta’siriy, uslubiy, baholovchi (salbiy yoki ijobiy) ma’no nozikliklaridir.

Monosemiya va polisemiya

So‘zlar anglatadigan ma’nolari soniga ko‘ra ikki turga bo‘linadi:

• Monosemiya (bir ma’nolilik): Faqat bitta leksik ma’noni anglatadigan so‘zlar. Masalan: kislorod, gimnaziya, tashxis.
• Polisemiya (ko‘p ma’nolilik): Bir so‘zning ikki va undan ortiq bir-biriga bog‘liq leksik ma’noni anglatishi. Masalan, bosh so‘zining (tana a’zosi, narsaning yuqori qismi, ishning boshlanishi, rahbar) ma’nolari o‘zaro bog‘liqlikka ega.

So‘z ma’nosining kengayishi va torayishi

Tarixiy taraqqiyot davomida so‘zlarning ma’no doirasi o‘zgarishi mumkin. Bu ikki yo‘nalishda sodir bo‘ladi:

• Ma’noning kengayishi: So‘zning dastlabki tor ma’nosining umumiyroq tushunchani ifodalaydigan bo‘lib qolishi. Masalan, chiroq so‘zi dastlab faqat «moychiroq»ni bildirgan, keyinchalik esa barcha turdagi yoritish asboblariga (elektr chirog‘i, kerosin chiroq) nisbatan qo‘llanadigan bo‘lgan.
• Ma’noning torayishi: So‘zning avvalgi keng ma’nosining torayib, faqat ma’lum bir tushunchani ataydigan bo‘lib qolishi. Masalan, qadimda go‘sht so‘zi «har qanday yegulik, ozuqa» ma’nosini anglatgan. Hozirda esa faqat «hayvon tanasining muskul qismi» ma’nosida ishlatiladi.

3-bob. So‘z ma’nosining ko‘chish usullari

Polisemiya (ko‘p ma’nolilik) hodisasi so‘z ma’nosining ko‘chishi natijasida yuzaga keladi. Ma’no ko‘chishining asosiy usullari quyidagilar:

Metafora

Metafora (yun. metaphora – ko‘chirish) – narsa-belgilarning shakli, rangi, o‘rni, harakati yoki boshqa belgilaridagi o‘xshashlikka asoslanib, nomning bir predmetdan ikkinchisiga ko‘chirilishidir. Masalan:

• odamning tishi → arraning tishi (shaklan o‘xshashlik);
• qush qanoti → samolyot qanoti (vazifaviy o‘xshashlik);
• quyuq o‘rmon → quyuq soch (zichlik belgisiga ko‘ra o‘xshashlik).

Metonimiya

Metonimiya (yun. metonymia – qayta nomlash) – nomning bir predmetdan ikkinchisiga o‘zaro aloqadorlik, bog‘liqlik asosida ko‘chirilishidir. Bu bog‘liqlik o‘xshashlikka emas, balki tutashlikka asoslanadi.

• Idish va mazmun aloqadorligi: Zal qarsak chaldi (zaldagi odamlar nazarda tutilmoqda).
• Muallif va asar aloqadorligi: Navoiyni o‘qidim (Navoiy asarlarini o‘qidim).
• Makon va undagi insonlar aloqadorligi: Butun qishloq yig‘ildi (qishloq ahli yig‘ildi).

Sinekdoxa

Sinekdoxa (yun. synekdoche – birgalikda anglash) – butun va qism munosabatiga asoslangan nom ko‘chirish usulidir. U metonimiyaning bir turi hisoblanadi va ikki ko‘rinishga ega:

• Butun o‘rnida qismni qo‘llash (lot. pars pro toto – «qism butun uchun»): Bu yerda kengroq tushuncha (butun) o‘rniga uning bir qismi tilga olinadi, ammo shu qism orqali butun nazarda tutiladi.
  • Podada mingta tuyoq bor. (Bu yerda tuyoq (qism) so‘zi orqali qo‘y/mol (butun) nazarda tutilmoqda).
  • U halol mehnat bilan nonini topib yeydi. (Bu yerda non (rizqning bir qismi) so‘zi orqali tirikchilik (butun rizq-ro‘z) tushunchasi ifodalanmoqda).
• Qism o‘rnida butunni qo‘llash (lot. totum pro parte – «butun qism uchun»): Bu yerda ma’lum bir qism (shaxs, guruh) o‘rniga u mansub bo‘lgan butun (makon, mamlakat) nomi qo‘llaniladi.
  • O‘zbekiston chempion bo‘ldi! (Bu yerda O‘zbekiston (butun) nomi orqali uning terma jamoasi (qism) tushuniladi).
  • Butun mahalla to‘yga yordam berdi. (Bu yerda mahalla (butun) so‘zi mahalla ahli (qism) ma’nosida kelmoqda).

4-bob. So‘zlararo tizimli munosabatlar

So‘zlar tilda yakka holda emas, balki o‘zaro murakkab tizimli munosabatlarda mavjud bo‘ladi. Bularga sinonimiya, omonimiya, antonimiya va paronimiya hodisalari kiradi.

5-bob. Leksikaning uslubiy qatlamlanishi

So‘zlar nafaqat ma’no jihatdan, balki nutqda qo‘llanish uslubiga ko‘ra ham bir-biridan farqlanadi. Shu asosda leksika ikki katta guruhga bo‘linadi:

Neytral (usluban xoslanmagan) leksika

Barcha nutq uslublari uchun umumiy bo‘lgan, hech qanday hissiy-ta’siriy bo‘yoqqa ega bo‘lmagan so‘zlardir. Bular til lug‘at tarkibining asosini tashkil etadi. Masalan: suv, uy, non, yurmoq, o‘qimoq, katta.

Usluban xoslangan leksika

Muayyan nutq uslubiga xoslangan va qo‘shimcha ma’no nozikliklariga ega bo‘lgan so‘zlar qatlami.

• Kitobiy leksika: Asosan yozma nutqqa xos bo‘lib, ilmiy (gipoteza, monografiya), rasmiy-idoraviy (buyruq, qaror), publitsistik (sharhlovchi, tafakkur) va she’riy uslublarda qo‘llanadi (vasl, hijron, gulgun).
• So‘zlashuv leksikasi: Kundalik erkin muloqotda ishlatiladigan so‘zlar. Masalan: allaqancha, birpasda, dovdiramoq.
• Oddiy so‘zlashuv leksikasi va dag‘al so‘zlar: Adabiy me’yorlardan biroz chetga chiquvchi, qo‘polroq ohangga ega bo‘lgan so‘zlar. Masalan: lattachaynar, aljiramoq, sarsongarchilik.

6-bob. Leksikaning qo‘llanish doirasiga ko‘ra turlari

Umumiste’moldagi leksika (faol leksika)

Barcha nutq uslublarida, hech qanday cheklanishlarsiz ishlatiladigan, barcha uchun tushunarli bo‘lgan so‘zlar qatlami. Masalan: non, suv, uy, kitob, yurmoq, katta, chiroyli.

Qo‘llanish doirasi cheklangan leksika

Bu so‘zlar hamma uchun tushunarli bo‘lavermaydi va ma’lum bir hudud, kasb yoki ijtimoiy guruh doirasida ishlatiladi.

• Dialektal leksika (sheva so‘zlari): Faqat ma’lum bir hudud aholisi nutqiga xos bo‘lgan so‘zlar. Masalan: jo‘xori (makkajo‘xori), garmdori (qalampir), tovoq (likopcha).
• Kasb-hunar leksikasi (professionalizmlar): Ma’lum bir kasb yoki soha egalari ishlatadigan so‘zlar. Masalan: tashxis (tibbiyot), akkord (musiqa), randa (duradgorlik).
• Terminlar: Fan-texnikaning turli sohalariga oid tushunchalarni aniq va bir ma’noda ifodalaydigan so‘zlar. Masalan: fonema, molekula, gipoteza.
• Ijtimoiy chegaralangan leksika: Jargon va Argo: Bu so‘zlar ma’lum ijtimoiy guruhlar nutqiga xos bo‘ladi.
  • Jargon – muayyan bir ijtimoiy yoki professional guruh nutqida qo‘llaniladigan, adabiy tilda ekvivalenti bo‘lgan o‘ziga xos so‘zlar. Ular ham bir necha guruhga bo‘linishi mumkin:
    • Talaba jargoni: yopmoq (sessiyani tugatmoq), vozdux (stipendiya), yaxlamoq (imtihondan qaytmoq), stukach (chaqimchi).
    • Yoshlar jargoni: g‘isht (xunuk), sindirmoq (lol qilmoq), krutoy (ketvorgan), risovka (ko’z-ko’z qilmoq), uxlatib ketmoq (aldamoq).
  • Argo – tor ijtimoiy guruhlarning (masalan, o‘g‘rilar, qimorbozlar) atrofdagilardan yashirincha muloqot qilish uchun ishlatadigan maxsus so‘zlar tizimi. Ular shartli va sun’iy bo‘ladi.

Nofaol leksika

Kundalik nutqda deyarli qo‘llanmaydigan so‘zlar qatlami. Ular ikki turga bo‘linadi:

• Arxaizmlar (eskirgan so‘zlar): Hozirda boshqa so‘zlar bilan almashgan, ammo tushunchasi saqlanib qolgan so‘zlar. Masalan: ellikboshi (hozirgi kunda – brigadir), ulus (mamlakat), bitik (yozuv, xat).
• Istorizmlar (tarixiy so‘zlar): O‘sha so‘z atagan narsa-hodisaning o‘zi yo‘qolib ketganligi sababli iste’moldan chiqqan so‘zlar. Masalan: amir, yuzboshi, pristav, kolxoz, pioner.

Yangi so‘zlar (Neologizmlar)

Jamiyatdagi o‘zgarishlar, fan-texnika taraqqiyoti tufayli tilda paydo bo‘lgan yangi so‘zlardir. Agar neologizm tilga o‘rnashib, umumiste’molga o‘tsa, u faol leksika qatoridan joy oladi. Masalan: smartfon, selfi, startap, dron, monitoring.

7-bob. Leksikaning kelib chiqishiga ko‘ra turlari

O‘zbek tili leksikasi kelib chiqishi jihatidan ikki katta guruhga bo‘linadi:

Asl o‘zbekcha so‘zlar

Tilning asosiy lug‘at boyligini tashkil etuvchi umimturkiy so‘zlar hamda tilning ichki taraqqiyoti davomida so‘z yasash asosida paydo bo‘lgan leksemalar kiradi. Masalan: qo‘l, oyoq, bosh, kun, tun, suv, tosh, yaxshi, yangi, kelmoq.

O‘zlashma qatlam

Tarixiy aloqalar natijasida boshqa tillardan o‘zlashgan so‘zlar o‘zbek tili leksikasining ajralmas qismiga aylangan.

• Arab tilidan o‘zlashgan so‘zlar: Asosan fan, madaniyat, din, davlat boshqaruvi sohalariga oid. Masalan: kitob, maktab, muallim, ilm, davlat, qonun, adolat, muhabbat.
• Fors-tojik tilidan o‘zlashgan so‘zlar: Ko‘pincha maishiy hayot, tabiat, san’atga oid. Masalan: non, oftob, daraxt, gul, do‘st, shahar, chiroyli, bahor.
• Rus tili va u orqali Yevropa tillaridan o‘zlashgan so‘zlar: Asosan XX asrdan boshlab fan-texnika, sport, iqtisodiyot sohalariga oid. Masalan: traktor, radio, kino, kompyuter, bank, futbol, institut.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun amaliyot