O‘zbek tili fonetikasi

1-BOB. FONETIKA VA UNING ASOSIY BIRLIKLARI

1.1. Fonetika predmeti

Fonetika (grekcha phone – tovush, tike – ta’limot) – tilshunoslikning tilning tovush tizimini o‘rganadigan bo‘limidir. U nutq tovushlarining hosil bo‘lishi (artikulyatsion), eshitilishi (akustik) va idrok etilishi (perseptiv) kabi moddiy tomonlarini, shuningdek, ularning nutqda birlashib, bo‘g‘in, urg‘u va ohang hosil qilishini tadqiq qiladi.

1.2. Fonologiya va fonema

Fonologiya esa tovushlarning vazifaviy (funksional) tomonini o‘rganadi. Uning asosiy birligi – fonema. Fonema so‘z va morfemalarning ma’nolarini farqlashga xizmat qiluvchi eng kichik tovush birligidir. Masalan, /u/ va /o‘/ fonemalari un va o‘n so‘zlarining ma’nolarini farqlaydi. Xuddi shunday, /t/ fonemasi va tutuq belgisi (`’`) ifodalaydigan boʻgʻiz undoshi fonemasi (Xalqaro fonetik alifboda /ʔ/ belgisi bilan koʻrsatiladi) tor va to‘r so‘zlarini farqlashga xizmat qiladi.

1.3. Harf, tovush va fonema

• Tovush: Nutq a’zolari yordamida hosil qilinadigan, obyektiv mavjud bo‘lgan, muayyan akustik belgilarga ega eng kichik nutq birligi. Biz uni talaffuz qilamiz va eshitamiz.
• Harf: Tovushning yozuvdagi shartli belgisi. Hozirgi o‘zbek lotin alifbosida 29 ta harf va 1 ta tutuq belgisi (') bor. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bitta j harfi ikki xil fonemani ifodalaydi: soʻz boshida va oʻrtasida kelishiga qarab /d͡ʒ/ (joʻja) yoki /ʒ/ (jurnal, ajdar) tovushini beradi. Shuningdek, sh, ch va ng harf birikmalari ham bittadan tovushni ifodalaydi.
• Fonema: So‘z ma’nolarini farqlovchi, umumlashtirilgan, mavhum tovush birligi. Oʻzbek adabiy tilida 30 ta fonema mavjud: 6 ta unli va 24 ta undosh.

2-BOB. NUTQ APPARATI VA TOVUSHLARNING HOSIL BO‘LISHI

2.1. Nutq apparatining tuzilishi

Nutq tovushlarini hosil qiluvchi a’zolar majmui nutq apparati (artikulyatsiya apparati) deb ataladi. U uch qismdan iborat:

1. Nafas olish organlari (energetik qism): O‘pka, bronxlar, kekirdak va nafas yo‘llari. Ular tovush hosil qilish uchun zarur bo‘lgan havo oqimini yaratadi.
2. Ovoz hosil qiluvchi organ (generator qism): Bo‘g‘iz va undagi ovoz paychalari. Havo oqimi ovoz paychalarini titratib, ovoz hosil qiladi.
3. Shakl beruvchi organlar (rezonator qism): Bularga og‘iz va burun bo‘shliqlari hamda ularda joylashgan a’zolar kiradi. Bu a’zolar ikki turga bo‘linadi:
   • Faol a’zolar: Ovoz paychalari, til, lablar, yumshoq tanglay, kichik til, pastki jag‘. Ular harakatchan bo‘lib, tovushlarga turli tus beradi.
   • Nofaol a’zolar: Tishlar, milklar, qattiq tanglay, ustki jag‘. Ular faol a’zolar uchun tayanch nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi.

3-BOB. O‘ZBEK TILI VOKALIZMI (UNLILAR TIZIMI)

Ovoz paychalarining titrashi natijasida hosil bo‘lib, o‘pkadan chiqayotgan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramasdan chiqishidan paydo bo‘lgan tovushlar unli tovushlar deyiladi. Ular faqat ovozdan iborat bo‘ladi. O‘zbek adabiy tilida 6 ta unli fonema mavjud: /a/, /o/, /i/, /u/, /e/, /o‘/.

3.1. Unlilarning uch tomonlama tasnifi

3.2. Unlilarning pozitsion o‘zgarishlari

Unli tovushlar so‘zdagi o‘rniga (pozitsiyasiga), urg‘uga, boshqa tovushlar qurshoviga qarab turlicha talaffuz qilinishi mumkin. Masalan, urg‘usiz bo‘g‘inlardagi unlilar kuchsizroq va qisqaroq aytiladi (bòla so‘zidagi o unlisi bolalàr so‘zidagiga nisbatan kuchsizroq). Shuningdek, i unlisi til so‘zida old qator, qir so‘zida esa orqa qator undoshlar ta’sirida biroz orqaroqda talaffuz qilinadi.

4-BOB. O‘ZBEK TILI KONSONANTIZMI (UNDOSHLAR TIZIMI)

O‘pkadan chiqayotgan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘ida muayyan to‘siqqa uchrashi natijasida hosil bo‘ladigan tovushlar undosh tovushlar deyiladi. Ular tarkiban ovoz va shovqindan yoki faqat shovqinning o‘zidan iborat bo‘lishi mumkin. O‘zbek tilida 24 ta undosh fonema mavjud.

4.1. Undoshlarning tasnifi

1. Ovoz va shovqinning ishtirokiga ko‘ra:
   • Sonorlar (ovozdorlar): Ovoz shovqindan ustun bo‘ladi. Ular jarangli va jarangsiz juftlikka ega emas. Bular: m, n, ng, l, r, y.
   • Shovqinlilar: Shovqin ovozdan ustun bo‘ladi. Ular o‘z navbatida jarangli va jarangsiz juftlik hosil qiladi:
     • Jaranglilar: b, v, g, d, z, j(jurnal), j(joʻja), gʻ (8 ta)
     • Jarangsizlar: p, f, k, t, s, sh, ch, x, q, h (10 ta)
2. Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra (artikulyatsiya usuli):
   • Portlovchilar: p, b, t, d, k, g, q.
   • Sirg‘aluvchilar (frikativlar): f, v, s, z, sh, j(jurnal), x, g‘, h, y.
   • Portlovchi-sirg‘aluvchilar (affrikatlar): ch, j(joʻja).
   • Burun tovushlari: m, n, ng.
   • Yon tovush: l.
   • Titroq tovush: r.
3. Hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra (artikulyatsiya o‘rni):
   • Lab undoshlari: Lab-lab (p, b, m), Lab-tish (f, v).
   • Til undoshlari: Til oldi (t, d, s, z, sh, ch, j, l, n, r), Til o‘rta (y), Til orqa (k, g, ng).
   • Chuqur til orqa (uvulyar): q, g‘, x.
   • Bo‘g‘iz (faringal): h va tutuq belgisi ʼ.

5-BOB. NUTQ OQIMIDAGI FONETIK O‘ZGARISHLAR

Nutq jarayonida tovushlar bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi yoki so‘zdagi o‘rniga ko‘ra o‘zgaradi. Bu fonetik hodisalar deyiladi.

5.1. Kombinator o‘zgarishlar

• Assimilyatsiya (tovushlarning o‘xshashi): Yonma-yon kelgan ikki tovushdan birining ikkinchisiga o‘xshashi. Turlari:
  • Progressiv (ilgariga oʻxshash): `ket+di → [ketti]`.
  • Regressiv (keyinga oʻxshash): `tuz+siz → [tussiz]`.
  • Hosil bo‘lish o‘rni bo‘yicha: `shanba → [shamba]`, `yonbosh → [yombosh]`.
• Dissimilyatsiya (tovushlarning o‘xshamasligi): So‘z tarkibidagi bir xil yoki o‘xshash ikki tovushdan birining boshqasiga o‘xshamaydigan tovushga aylanishi. Adabiy tilda kam uchraydi, koʻproq shevalarda yoki tarixiy oʻzgarishlarda kuzatiladi: zarur → zaril, attor → attol.
• Metateza (tovushlarning o‘rin almashishi): So‘z tarkibidagi tovushlarning o‘rin almashib qolishi: tuproq → turpoq, aylanmoq → aynalmoq.
• Akkomodatsiya (moslashish): Unli va undosh tovushlarning bir-biriga moslashib, artikulyatsiyasining qisman o‘zgarishi. Masalan, qil va kil so‘zlaridagi i unlisining talaffuzi q va k undoshlari ta’sirida farqlanadi.

5.2. Pozitsion o‘zgarishlar

• Eliziya (tovush tushishi): So‘z o‘rtasida, asosan, tor unlining tushib qolishi: o‘g‘il+im → o‘g‘lim, burun+i → burni.
• Epenteza (tovush orttirilishi): Ikki undosh orasiga unli tovush qo‘shib aytilishi. Asosan o‘zlashma so‘zlarda uchraydi: fikr → fikir, zulf → zuluf.
• Proteza (so‘z boshida tovush orttirish): So‘z boshida undosh oldidan unli tovush qo‘shib aytish. Bu ham asosan o‘zlashma so‘zlarga xos: stol → istol, stakan → istakan, shkaf → ishkaf.

6-BOB. PROSODIKA: BO‘G‘IN, URG‘U VA OHANG

6.1. Bo‘g‘in nazariyasi

Bo‘g‘in – bir havo zarbi bilan aytiladigan bir yoki bir necha tovushdan iborat nutq birligidir. Har bir bo‘g‘inda bitta unli bo‘lishi shart. O‘zbek tilida 6 xil bo‘g‘in ko‘rinishi mavjud: o (V), on (VC), bor (CVC), qand (CVCC), sport (CCVCC).

• Ochiq bo‘g‘in: Unli bilan tugaydigan bo‘g‘in: bo-la, o-na.
• Yopiq bo‘g‘in: Undosh bilan tugaydigan bo‘g‘in: mak-tab, qalam-don.
• Berkitilgan bo‘g‘in: Undosh bilan boshlanib, undosh bilan tugaydigan bo‘g‘in: non, gul.

6.2. Urg‘u

Urg‘u (aktsent) – so‘zdagi bo‘g‘inlardan birining boshqalariga nisbatan kuchliroq talaffuz qilinishi. O‘zbek tilidagi urg‘u asosan dinamik (kuch) urg‘u hisoblanadi va o‘rni bog‘li, ya’ni odatda so‘zning oxirgi bo‘g‘iniga tushadi (daraxtgà, kitobxòn, O‘zbekistòn).

Ba’zi qo‘shimchalar urg‘u qabul qilmaydi va urg‘uni o‘zidan oldingi bo‘g‘inga ko‘chiradi. Bular:

• Bo‘lishsizlik qo‘shimchasi -ma: bòr-ma.
• So‘roq yuklamasi -mi: kèldi-mi?.
• -u, -yu, -da, -chi, -oq, -yoq yuklamalari: ùyga-chi, shùni-yoq.
• Kesimlik qo‘shimchalari (-man, -san, -dir): talabamàn.

6.3. Nutq ohangi (intonatsiya)

Intonatsiya – nutqning ohangdorligi bo‘lib, u tovushning baland-pastligi (melodika), tez-tezligi (sur’at), kuchi (jadallik) va hissiy bo‘yog‘i (tembr) kabi vositalarning yig‘indisidan iborat. Intonatsiya gapning turini (darak, so‘roq, undov, buyruq) farqlashga va nutqqa emotsional tus berishga xizmat qiladi. Masalan, darak gaplarda ohang pasayib boradi, so‘roq gaplarda esa odatda oxirida ko‘tariladi.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun amaliyot