hacklink hack forum hacklink film izle hacklink onwinสล็อตเว็บตรงSpincopulibet

MORFOLOGIYA (GRAMMATIKA)

Soʻz turkumlari, grammatik maʼno, shakl va kategoriya haqidagi fundamental boʻlim

1-BOB. UMUMIY MAʼLUMOT (KIRISH)

Morfologiya (grekcha morphe – shakl, logos – ta’limot) — til grammatik qurilishining fundamental bo‘limi bo‘lib, uning tadqiqot predmeti — so‘z shakllari tizimi (paradigma) va ular ifodalaydigan grammatik ma’nolardir. U so‘zlarning lug‘aviy birlik sifatidagi mavjudligini emas, balki nutq jarayonida boshqa so‘zlar bilan sintaktik aloqaga kirishish uchun grammatik jihatdan shakllanishi (fleksiya) qonuniyatlarini tadqiq etadi.

Morfologiyaning mag‘zini grammatik ma’no tushunchasi tashkil etadi. Lug‘aviy ma’nodan (so‘zning bevosita borliqni ifodalovchi atash ma’nosidan) farqli o‘laroq, grammatik ma’no obyektiv borliqni emas, balki tilning o‘zidagi so‘zlar o‘rtasidagi mavhum munosabatlarni ifodalaydi. Masalan, “maktabimizning” so‘z shaklidagi -imiz va -ning qo‘shimchalari “maktab” tushunchasining mohiyatiga hech qanday o‘zgartirish kiritmaydi. Ularning yagona vazifasi — so‘zga I shaxs ko‘plikka tegishlilik va keyingi so‘zga qaratqich munosabatini berish kabi sof grammatik vazifalarni yuklashdir.

So‘zning ana shunday grammatik ma’no ifodalovchi barcha shakllari majmuyi uning paradigmasini hosil qiladi. Morfologiya aynan shu paradigmalar tizimini, ya’ni otlarning kelishik va egalik bo‘yicha turlanishini, fe’llarning shaxs-son, zamon, mayl kabi kategoriyalar asosida tuslanishini belgilovchi grammatik kategoriyalar va ularni voqelantiruvchi grammatik shakllarni (affikslarni) o‘rganadi.

Xulosa qilib aytganda, morfologiya til tizimida leksikologiya va sintaksis o‘rtasidagi hal qiluvchi bo‘g‘indir. U leksikadagi tayyor birliklarni sintaktik qurilmalarda «ishlashi» uchun zarur bo‘lgan grammatik shakllar bilan ta’minlaydi, shu orqali mazmunli va to‘g‘ri qurilgan nutqiy birliklarning vujudga kelishini ta’minlaydi.

Asosiy tushunchalar

  • Morfema, morf va allomorf

    Morfema — tilning maʼno ifodalovchi eng kichik, boʻlinmas qismidir. Uning nutqda muayyan fonetik qobiqqa ega boʻlgan moddiy koʻrinishi morf deb ataladi. Bir morfemaning turli nutqiy sharoitlarda yuzaga keladigan koʻrinishlari (variantlari) esa allomorflar deyiladi.

    Masalan, oʻzbek tilidagi joʻnalish kelishigi morfemasini olaylik. Bu yagona morfema nutqda oʻzidan oldingi soʻzning oxirgi tovushiga moslashib, -ga (uyga), -ka (chelakka) yoki -qa (qishloqqa) kabi turli morflar orqali voqelanadi. Bu uch morfning barchasi bir-biriga nisbatan allomorf hisoblanib, yagona joʻnalish kelishigi morfemasiga tegishlidir. Shuningdek, maʼno mavjud boʻlib, uning moddiy ifodasi boʻlmagan holatlar nol morfema (yoki nol affiks) tushunchasi bilan izohlanadi. Masalan, kitob soʻzida birlik son va bosh kelishik maʼnolari aynan nol koʻrsatkichli morfema orqali ifodalangan.

  • Grammatik maʼno va grammatik shakl

    Grammatik maʼno — soʻzning asl lugʻaviy maʼnosiga qoʻshimcha yuklanib, soʻzlar oʻrtasidagi munosabatni (masalan, egalik, kelishik, zamon) bildiradigan maʼnodir. Grammatik shakl — ana shu grammatik maʼnoning tildagi moddiy ifodasidir. Grammatik shakl hosil boʻlish usuliga koʻra ikki asosiy turga ajratiladi:

    • Sintetik shakl: Grammatik maʼno soʻz-negizga maxsus qoʻshimchalarni biriktirish orqali ifodalanadi. Bu oʻzbek tili uchun asosiy usuldir: maktab+lar+imiz+ga.
    • Analitik shakl: Grammatik maʼno asosiy soʻz va yordamchi soʻzning birikib kelishi orqali voqelanadi: oʻqib chiqdi, keta boshladi, doʻsti bilan, aytgan ekan.
  • Grammatik kategoriya

    Grammatik kategoriya — bu bir umumiy vazifaga (masalan, son yoki kelishikni bildirishga) xizmat qiluvchi, biroq bir-birini istisno etuvchi shakllar tizimidir. Buni soʻz uchun «sozlamalar toʻplami» deb tasavvur qilish mumkin. Har bir toʻplamdan faqat bitta «sozlama»ni tanlash mumkin.

    Masalan, son kategoriyasi soʻzning miqdorini bildiradi va ikkita variantdan iborat:

    • Birlik son: maxsus qoʻshimchasi yoʻq (masalan, kitob).
    • Koʻplik son: -lar qoʻshimchasi orqali yasaladi (masalan, kitoblar).

    “Kitob” soʻzi birlikda yoki koʻplikda boʻlishi mumkin, lekin ikkalasi bir vaqtda boʻla olmaydi. Aynan mana shu {birlik/koʻplik} tanlovi “son kategoriyasi”ni tashkil qiladi. Xuddi shunday, oʻzbek tilidagi oltita kelishik shakli (bosh, qaratqich, tushum va hokazo) bitta katta “sozlamalar toʻplami”ni, yaʼni kelishik kategoriyasini hosil qiladi.

Morfologiyaning boshqa sohalar bilan munosabati

  • Morfologiya va soʻz yasalishi

    Bu ikki soha oʻzaro chambarchas bogʻliq, biroq ularni bir-biridan farqlash lozim. Ularning umumiy jihati shundaki, ikkisi ham oʻzakka qoʻshimcha qoʻshish orqali yangi birlik hosil qiladi. Farqi esa ularning maqsadi va natijasidadir:

    • Soʻz yasalishi — yangi lugʻaviy maʼnoga ega soʻz (leksema) hosil qilish jarayonidir va tilning lugʻat tarkibini boyitishga xizmat qiladi. Masalan: ish (nima?) → ishchi (kim?).
    • Morfologiya (soʻz oʻzgartirish) — mavjud soʻzning shaklini oʻzgartirib, uni gapdagi boshqa soʻzlar bilan bogʻlashga va muayyan sintaktik vazifa bajarishga moslaydi. Masalan: ish → ishning, ishga, ishda.
  • Morfologiya va sintaksis

    Morfologiya va sintaksis grammatikaning ikki ajralmas qismi boʻlib, ular oʻzaro mustahkam aloqadorlikda oʻrganiladi.

    Soddaroq aytganda, morfologiya soʻzning “ichki qurilishi”ni, ya’ni uning qanday shakl yasovchi qoʻshimchalar olishini oʻrgansa, sintaksis shu shakl oʻzgargan soʻzlarning gapdagi “tashqi faoliyati”ni — oʻzaro birikishi va sintaktik vazifalarini tadqiq etadi. Boshqacha aytganda, morfologiya sintaksis uchun “qurilish materiali” tayyorlab beradi.

    Masalan, -ning affiksi morfologik jihatdan qaratqich kelishigi shakli hisoblansa, sintaktik jihatdan u oʻzi qoʻshilgan soʻzni qaratqich aniqlovchi vazifasiga tayyorlaydi.

2-BOB. MUSTAQIL SOʻZ TURKUMLARI

2.1. Ot soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Ot — shaxs va predmetning nomini bildirib, kim?, nima?, qayer? soʻroqlariga javob boʻladigan mustaqil soʻz turkumidir. Ot oʻziga xos leksik-semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega boʻlib, soʻz turkumlari tizimida markaziy oʻrinni egallaydi. U gapda koʻpincha ega va toʻldiruvchi kabi markaziy boʻlaklar vazifasida kelib, boshqa soʻz turkumlarining oʻziga bogʻlanishi uchun tayanch (asos) boʻlib xizmat qiladi.

Otning maʼno guruhlari

  • Atoqli va turdosh otlar

    Atoqli otlar — bir turdagi predmetlarga xos umumiy nomdan farqli oʻlaroq, ulardan ayrim birini ajratib koʻrsatadigan maxsus nomdir. Ular bosh harf bilan yoziladi. Masalan: Amir Temur (shaxs), Toshkent (shahar), “Oʻtkan kunlar” (asar), “Saodat” (jurnal). Turdosh otlar esa bir turdagi predmet, hodisa va tushunchalarning umumiy nomini bildiradi. Masalan: odam, shahar, roman, jurnal.

  • Aniq va mavhum otlar

    Aniq otlar — insonning sezgi aʼzolari orqali idrok qilish mumkin boʻlgan moddiy predmetlarni bildiradi. Masalan: kitob, suv, havo, shamol. Mavhum otlar — koʻz bilan koʻrib, ushlab boʻlmaydigan, faqat tafakkur orqali idrok etiladigan tushunchalardir. Masalan: baxt, fikr, goʻzallik, tinchlik. Aksariyat mavhum otlar koʻplik shaklini qabul qilmaydi.

  • Sanaladigan va sanalmaydigan otlar

    Otlar miqdoriy hisobga boʻlgan munosabatiga koʻra ham farqlanadi. Sanaladigan otlar sanoq va dona sonlar bilan bevosita birika oladi (uch daftar, beshta kitob, oʻn nafar oʻquvchi). Sanalmaydigan otlar (modda-buyum, jamlik yoki mavhum maʼno bildiruvchi otlar) esa bu sonlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri birika olmaydi. Ular bilan miqdorni ifodalash uchun maxsus hisob soʻzlari ishlatiladi: bir chelak suv, bir qoshiq shakar, bir siqim tuproq.

Otning tuzilishiga koʻra turlari

  • Sodda otlar: Bir oʻzak-negizdan iborat boʻladi: uy, maktab, daraxt.
  • Qoʻshma otlar: Ikki yoki undan ortiq oʻzakning birikuvidan hosil boʻladi: gulbeor, qoʻqongul, koʻzoynak, oshqozon, otboqar.
  • Juft otlar: Maʼno jihatdan yaqin, zid yoki boshqa munosabatdagi soʻzlarning juftlashuvidan yasaladi va chiziqcha bilan yoziladi: ota-ona, kecha-kunduz, el-yurt.
  • Takroriy otlar: Bir soʻzning aynan takrorlanishi yoki fonetik jihatdan biroz oʻzgargan shaklining qoʻshilishidan hosil boʻladi: gʻala-gʻovur, non-pon, kiyim-piyim.

Ot yasovchi qoʻshimchalar

Otlar boshqa soʻz turkumlariga maxsus qoʻshimchalarni qoʻshish orqali ham yasaladi:

  • Otdan ot yasovchilar: -chi (ishchi), -dosh (sinfdosh), -zor (paxtazor), -iston (Oʻzbekiston), -lik (bolalik).
  • Feʼldan ot yasovchilar: -m (chidam), -im (bilim), -gich (ochqich), -gi (supurgi), -k (kurak), -in (ekin), -uvchi (oʻquvchi), -ma (bosma).
  • Sifatdan ot yasovchilar: -lik (yaxshilik, goʻzallik).

Otning grammatik kategoriyalari

Otlar oʻzbek tilida toʻrtta asosiy grammatik kategoriyaga ega:

Son kategoriyasi

Bu kategoriya birlik va koʻplik maʼnolarining oʻzaro zidlanishi asosida yuzaga keladi. Birlik son maxsus koʻrsatkichga ega emas (nol qoʻshimchali). Koʻplik son esa -lar qoʻshimchasi orqali ifodalanadi. -lar qoʻshimchasi sof miqdoriy koʻplikdan tashqari, quyidagi uslubiy maʼnolarni ham ifodalashi mumkin:

  • Hurmat: Dadamlar keldilar.
  • Kuchaytirish, mubolagʻa: Olovlar ichida qoldim.
  • Umumlashtirish, tur: Bu yerdan Alpomishlar, Goʻroʻgʻlilar oʻtgan.
  • Kinoya, piching: “Aqllilar” ham koʻpayib qoldi.
  • Taxmin, noaniqlik (payt bildiruvchi soʻzlarda): Soat beshlarda kelaman.
Egalik kategoriyasi

Predmetning uch shaxsdan biriga tegishli ekanini bildiradi. Birlik va koʻplikda quyidagi maxsus qoʻshimchalarga ega:

Birlik
  • I shaxs: -(i)m (maktabim)
  • II shaxs: -(i)ng (maktabing)
  • III shaxs: -i / -si (maktabi)
Koʻplik
  • I shaxs: -(i)miz (maktabimiz)
  • II shaxs: -(i)ngiz (maktabingiz)
  • III shaxs: -i / -si / -lari (kitoblari)
Kelishik kategoriyasi

Otning gapdagi boshqa soʻzlar bilan sintaktik munosabatini koʻrsatib, uning gapdagi vazifasini belgilaydi. Oʻzbek tilida 6 ta kelishik mavjud:

Kelishik nomi Soʻrogʻi Qoʻshimchasi Misollar Asosiy sintaktik vazifasi
Bosh kelishigi kim? nima? qayer? — (nol qoʻshimcha) Ega: Oʻquvchi keldi.
Kesim: Bu — oʻquvchi.		 Ega, kesim
Qaratqich kelishigi kimning? nimaning? -ning Daftarning varagʻi yirtildi. Qaratqich aniqlovchi
Tushum kelishigi kimni? nimani? -ni Kitobni oʻqidim. Vositasiz toʻldiruvchi
Joʻnalish kelishigi kimga? nimaga? qayerga? -ga (-ka, -qa) Toʻldiruvchi: Ukamga sovgʻa oldim.
Oʻrin holi: Qishloqqa ketdim.		 Vositali toʻldiruvchi, oʻrin holi
Oʻrin-payt kelishigi kimda? nimada? qayerda? -da Toʻldiruvchi: Menda qalam bor.
Oʻrin holi: Toshkentda yashayman.
Payt holi: Soat yettida kel.		 Vositali toʻldiruvchi, oʻrin/payt holi
Chiqish kelishigi kimdan? nimadan? qayerdan? -dan Toʻldiruvchi: Doʻstimdan xat oldim.
Oʻrin holi: Samarqanddan qaytdim.
Sabab holi: Sevinganidan yigʻladi.		 Vositali toʻldiruvchi, hol (oʻrin, sabab)
Kesimlik kategoriyasi

Otning gapda kesim vazifasini bajarishini taʼminlaydigan maxsus shaxs-son koʻrsatkichlari tizimidir.

  • I shaxs: -man, -miz (Men oʻquvchiman. Biz oʻquvchimiz.)
  • II shaxs: -san, -siz (Sen oʻquvchisan. Siz oʻquvchisiz.)
  • III shaxs: -dir (U oʻquvchidir.)
    (Hozirgi oʻzbek tilida III shaxs koʻrsatkichi `-dir` deyarli qoʻllanmaydi va koʻpincha nol koʻrsatkichli boʻladi: U — oʻquvchi.)

Otlashish

Boshqa soʻz turkumlariga oid soʻzlarning otga xos maʼno va grammatik xususiyatlarni qabul qilib, ot bajargan sintaktik vazifalarda kelish hodisasidir. Otlashgan soʻz ot kabi turlanishi (egalik, kelishik qoʻshimchalarini olishi) va tuslanishi mumkin.

  • Sifatning otlashishi: Yaxshiga yondash, yomondan qoch.
  • Sonning otlashishi: Oʻntadan bittasi keldi. Ikkinchilar tayyorlansin.
  • Olmoshning otlashishi: Oʻzingdan chiqqan baloga...
  • Sifatdoshning otlashishi: Oʻqiganning tili oʻtkir.
  • Ravishning otlashishi: Koʻpdan oz-u, ozdan koʻp ajralar.

2.2. Sifat soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Sifat — predmetning belgisini (xususiyati, holati, rangi, shakli va hokazo) bildirib, qanday?, qanaqa? soʻroqlariga javob boʻladigan mustaqil soʻz turkumidir. Sifatlar otga bogʻlanib, uning maʼnosini aniqlab, izohlab keladi va gapda asosan sifatlovchi aniqlovchi vazifasini bajaradi (katta bino, shirin olma). Otlashgan hollarda ega, toʻldiruvchi va boshqa gap boʻlaklari vazifasida ham kelishi mumkin.

Sifatning maʼno turlari

Sifatlar ifodalagan belgining xususiyatiga koʻra ikki katta guruhga ajratiladi:

  • Asliy sifatlar

    Predmetning belgisini bevosita, hech qanday boshqa predmet yoki hodisaga nisbat bermagan holda ifodalaydi. Ular predmetning rangini, taʼmini, hajmini, hidini, shaklini, holatini, xarakterini bildiradi. Masalan:

    • Rang-tus: oq, qora, yashil, moviy
    • Maza-taʼm: shirin, achchiq, nordon, bemaza
    • Hajm-oʻlchov: katta, kichik, uzun, tor, keng
    • Hid: xushboʻy, badboʻy, muattar
    • Shakl: yumaloq, yassi, egri, toʻgʻri
    • Xususiyat-xarakter: yaxshi, yomon, kamtar, botir, saxiy
  • Nisbiy sifatlar

    Predmetning belgisini boshqa bir predmetga, oʻringa, paytga yoki hodisaga nisbat berish (taqqoslash) orqali ifodalaydi. Ular asosan yasama sifatlardir. Masalan: devoriy gazeta (predmetga nisbat), qishki kiyim (paytga nisbat), shaharlik bola (oʻringa nisbat).

Sifatning tuzilishiga koʻra turlari

  • Sodda sifatlar. Bir oʻzakdan iborat boʻladi: katta, oq, shirin, keng.
  • Qoʻshma sifatlar. Ikki oʻzakning birikuvidan hosil boʻladi: sheryurak, kamgap, sovuqqon, ishyoqmas.
  • Juft sifatlar. Zid, sinonim yoki yaqin maʼnoli soʻzlarning juftlashuvidan yasaladi: yaxshi-yomon, oq-qora, baland-past, mayda-chuyda.
  • Takroriy sifatlar. Bir sifatning yoki fonetik oʻzgargan shaklining takrorlanishi bilan hosil boʻladi: katta-katta, uzun-uzun, qop-qora.

Sifat yasovchi qoʻshimchalar

Sifatlar asosan ot va feʼl turkumlariga maxsus qoʻshimchalar qoʻshish orqali yasaladi:

  • Otdan sifat yasovchi suffikslar: -li (aqlli), -siz (tuzsiz), -dor (vafodor), -chan (ishchan), -iy, -viy (tarixiy, tarbiyaviy), -gi, -ki, -qi (yozgi, kechki, pastki), -simon (odamsimon).
  • Feʼldan sifat yasovchi suffikslar: -k, -ik, -uk (chirik, siniq, tuzuk), -q, -oq, -ak (qoʻrqoq, baqiroq, gʻalvirak), -gʻich, -kich (yulgʻich, keskich), -gir, -gʻir, -kir, -qir (sezgir, topqir, oʻtkir), -agʻon (bilagʻon), -mon (bilarmon), -choq (maqtanchoq).
  • Sifat yasovchi prefikslar: ser- (serhosil), be- (beayb), ba- (badavlat), bar- (barhayot).

Sifat darajalari

Bu sifatning yagona grammatik kategoriyasi boʻlib, belgining meʼyordan ortiq yoki kamligini ifodalovchi shakllar tizimidir. Sifat darajalari asosan asliy sifatlarga xos boʻlib, toʻrt turga boʻlinadi:

Daraja nomi Maʼnosi Yasalish usuli va koʻrsatkichlari Misollar
Oddiy daraja Belgining meʼyordagi holatini bildiradi. Maxsus qoʻshimchaga ega emas. yashil, katta, shirin
Qiyosiy daraja Bir predmetdagi belgining ikkinchisiga nisbatan ortiqroqligini koʻrsatadi. Morfologik usul: soʻzga -roq qoʻshimchasini qoʻshish. kattaroq, shirinroq, balandroq
Orttirma daraja Belgining meʼyordan ancha ortiqligini, eng yuqori nuqtasini bildiradi. Morfologik usul: soʻzning birinchi boʻgʻinini takrorlab, unga p yoki m tovushini qoʻshish.
Sintaktik usul: eng, juda, gʻoyat, bagʻoyat kabi yordamchi soʻzlarni qoʻshish.		 qip-qizil, yam-yashil, eng katta, juda shirin
Ozaytirma daraja Belgining meʼyordan biroz kamligini, zaifligini bildiradi. Morfologik usul: -ish, -imtir, -mtir qoʻshimchalarini qoʻshish.
Sintaktik usul: sal, biroz, och, nim- kabi yordamchi soʻzlarni qoʻshish.		 sargʻish, koʻkimtir, sal baland, och yashil, nim pushti

Sifatning otlashishi

Sifatlar gapda oʻzi aniqlab kelgan ot tushib qolganda, uning oʻrnida kelib, otga xos grammatik shakllarni (son, egalik, kelishik) qabul qilishi va ot bajargan sintaktik vazifalarda kelishi mumkin. Quyidagi misollarda otlashgan sifatlar tagiga chizilgan:

  • Yaxshi topib gapirar, yomon qopib gapirar. (Bu yerda «yaxshi» va «yomon» soʻzlari otlashib, ega vazifasini bajargan).
  • Yaxshiga yondash, yomondan qoch. (Bu yerda otlashgan sifatlar vositali toʻldiruvchi vazifasini bajargan).
  • Aqllilar yurtni koʻkartirar. (Bu yerda sifat koʻplik qoʻshimchasini olib, otlashgan va ega vazifasida kelgan).

2.3. Son soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Son — predmetning miqdorini, sanogʻini, tartibini yoki jamlanganini bildirib, qancha?, nechta?, nechanchi? soʻroqlariga javob boʻladigan mustaqil soʻz turkumidir. Sonlar gapda asosan otga bogʻlanib, miqdor aniqlovchi vazifasini bajaradi (beshta kitob, birinchi oʻrin). Shuningdek, sonlar otlashib, ega, toʻldiruvchi, kesim va hol vazifalarida ham kelishi mumkin.

Sonning tuzilishiga ko’ra turlari

  • Sodda sonlar: Bir oʻzakdan iborat: bir, oʻn, yuz, ming, million.
  • Qoʻshma sonlar: Ikki yoki undan ortiq sondan tashkil topadi va bir miqdor tushunchasini bildiradi: oʻn bir, yigirma besh, bir yuz sakson.
  • Juft sonlar: Taxminiy miqdorni bildirish uchun sonlarning juftlashuvidan hosil boʻladi: bir-ikki, uch-toʻrt, oʻn-oʻn beshta.
  • Takroriy sonlar: Taqsimlash yoki jamlash maʼnolarini kuchaytirish uchun ishlatiladi: bitta-bitta, oʻnta-oʻnta.

Sonning maʼno turlari

Sonlar ifodalaydigan miqdor tushunchasining xarakteriga koʻra quyidagi maʼnoviy turlarga boʻlinadi:

Maʼno turi Soʻrogʻi Yasalishi Misollar
Sanoq son qancha? nechta? Maxsus qoʻshimchasi yoʻq. bir, oʻn, yuz, yigirma besh
Tartib son nechanchi? -(i)nchi qoʻshimchasi bilan yasaladi. birinchi, oʻninchi, yuzinchi
Chama son qanchaga yaqin? -lab, -larcha, -tacha, -cha qoʻshimchalari yoki juft sonlar bilan yasaladi. Shuningdek, chamasi, taxminan soʻzlari bilan ham ishlatiladi. yuzlab odam, oʻn-oʻn beshta kitob, oʻntacha xona, yuz chamasi oʻquvchi
Dona son nechta? -ta qoʻshimchasi bilan yasaladi. bitta, oʻnta, yuzta
Jamlovchi son nechov? -ov, -ovlon yoki -ala qoʻshimchalari bilan yasaladi. uchov, yettovlon, ikkala aka-uka
Taqsim son nechtadan? -tadan qoʻshimchasi bilan yasaladi yoki sonlar takrorlanadi. ikkitadan, oʻntadan, birma-bir
Kasr son qancha? Soʻz birikmasi yordamida (uchdan bir) yoki yarim, chorak soʻzlari bilan yasaladi. ikki yarim, beshdan ikki, bir chorak

Hisob soʻzlari

Oʻzbek tilida baʼzi otlar sonlar bilan bevosita birika olmaydi. Bunday hollarda son va ot orasida maxsus hisob soʻzlari ishlatiladi.

  • nafar — odamlar uchun (ikki nafar oʻquvchi)
  • bosh — hayvonlar uchun (oʻn bosh qoʻy)
  • tup — oʻsimliklar uchun (besh tup oʻrik)
  • nusxa — kitoblar uchun (bir nusxa kitob)
  • siqim, burda, chimdim — oʻlchovi aniq boʻlmagan narsalar uchun (bir siqim tuproq, bir burda non)
  • juft, dasta — juft yoki toʻplam narsalar uchun (bir juft etik, bir dasta gul)

Sonning otlashishi

Sonlar ot kabi oʻzgarishi, yaʼni egalik va kelishik qoʻshimchalarini olishi mumkin. Bunday holda sonlar gapda ega, toʻldiruvchi kabi vazifalarni bajaradi. Koʻpincha jamlovchi va tartib sonlar otlashadi. Masalan: Yaxshining biri, yomonning mingi bor.

2.4. Olmosh soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Olmosh — ot, sifat, son oʻrnida qoʻllanib, ularga ishora qiluvchi yoki ularni almashtiruvchi mustaqil soʻz turkumidir. Olmoshlar predmet, belgi yoki miqdorni toʻgʻridan-toʻgʻri nomlamaydi, balki ularni koʻrsatadi, soʻroq orqali aniqlaydi yoki umumlashtiradi. Ular qaysi soʻz turkumi oʻrnida kelsa, oʻsha turkumning soʻrogʻiga javob beradi (kim? nima? qanday? qancha? va hokazo).

Olmoshlar, asosan, nutq jarayonida takrorlanishlarning oldini olish, fikrni ixcham va tushunarli ifodalash uchun xizmat qiladi. Ular tilning leksik tarkibida muhim oʻrin tutadi va grammatik qurilishda faol ishtirok etadi.

Olmoshning maʼno turlari

Olmoshlar ifodalagan maʼnolari va gapdagi vazifalariga koʻra yetti turga boʻlinadi:

Maʼno turi Vazifasi Misollar
1. Kishilik olmoshlari Gapiruvchi (men, biz), tinglovchi (sen, siz) yoki boshqa shaxs (u, ular)ni ifodalaydi. Nutqda shaxslarni aniq koʻrsatish, takrorlashdan qochish va munosabatni ifodalash uchun xizmat qiladi. men, sen, u, biz, siz, ular
2. Oʻzlik olmoshi Subyektning oʻziga tegishli ekanligini, harakatning oʻziga qaratilganligini ifodalaydi. Egalik, mansublik maʼnolarini kuchaytiradi. oʻz (masalan: oʻzim, oʻzing, oʻzi)
3. Koʻrsatish olmoshlari Koʻrsatish olmoshlari predmet, belgi yoki miqdorni ajratib koʻrsatadi va ularga ishora qiladi. Nutq soʻzlovchining vaziyatiga koʻra predmetning uzoqligi yoki yaqinligini bildiradi. u, bu, shu, oʻsha, ana, mana, bunday, shunday
4. Soʻroq olmoshlari Predmet, belgi, miqdor, holat kabi nomaʼlum unsurlar haqida soʻroq orqali maʼlumot olish uchun xizmat qiladi. Soʻroq gaplarda asosiy oʻrinni egallaydi va javob talab qiladi. kim, nima, qanday, qanaqa, qaysi, necha, qancha
5. Belgilash olmoshlari Predmetlarni yoki ularning belgilarini umumlashtirib, jamlab koʻrsatadi. Toʻliqlik, qamrov maʼnolarini ifodalaydi. hamma, barcha, bari, har kim, har bir, butun, jami
6. Gumon olmoshlari Noaniq shaxs, predmet, belgi yoki miqdorni bildiradi. Noaniqlik, taxmin maʼnolarini ifodalaydi. kimdir, nimadir, allaqanday, allaqancha, bir nima, falon
7. Boʻlishsizlik olmoshlari Shaxs, predmet, belgi yoki miqdorning yoʻqligini, inkorini bildiradi. Inkor maʼnosini kuchaytiradi. hech kim, hech nima, hech qanday, hech qaysi, hech qachon

Olmoshlarning turlanishi

Olmoshlar qaysi soʻz turkumi oʻrnida qoʻllanishiga qarab, oʻsha turkumga xos grammatik shakllarni qabul qiladi. Ot oʻrnida kelgan olmoshlar (kishilik, oʻzlik, boʻlishsizlik olmoshlarining bir qismi) otlar kabi egalik va kelishik qoʻshimchalari bilan turlanadi.

Muhim: Olmoshlar kelishiklar bilan turlanganda baʼzi fonetik oʻzgarishlar yuz berishi mumkin. Shuningdek, egalik qoʻshimchalari ham olmoshlarga qoʻshilganda oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin.

Masalan, men kishilik olmoshining kelishiklar bilan turlanishi:

  • Bosh kelishik: men
  • Qaratqich kelishik: mening
  • Tushum kelishik: meni
  • Joʻnalish kelishik: menga
  • Oʻrin-payt kelishik: menda
  • Chiqish kelishik: mendan

Olmoshlarning gapdagi vazifasi

Olmoshlarning sintaktik vazifasi ham ularning qaysi soʻz oʻrnida kelishiga bogʻliq. Ular gapda deyarli barcha gap boʻlaklari vazifasida kela oladi:

  • Ega: Ular bugun kelishadi.
  • Kesim: Aybdor — oʻzing.
  • Toʻldiruvchi: Hech kimni unutmadik.
  • Aniqlovchi: Qaysi kitobni oʻqiding?
  • Hol: Shu yerda uchrashamiz.

Eslatma: Olmoshlar gapda turli vazifalarda kelishi mumkin, ammo ularning maʼnosi va vazifasi gapning umumiy mazmuniga bogʻliq boʻladi.

2.5. Feʼl soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Feʼl — predmetning harakati yoki holatini bildirib, nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi? soʻroqlariga javob boʻladigan mustaqil soʻz turkumidir. Feʼl oʻzining murakkab grammatik kategoriyalari bilan ajralib turadi va gapda asosan kesim vazifasini bajaradi.

Oʻtimli va oʻtimsiz feʼllar

Feʼllar to’ldiruvchi talab qilish-qilmasligiga ko’ra ikkita guruhga bo’linadi:

  • Oʻtimli feʼllar: Oʻzi ifodalagan harakatni bevosita boshqa predmetga oʻtkazadi va tushum kelishigidagi soʻzni (-ni) talab qiladi. Masalan: kitobni oʻqimoq, uyni qurmoq, xatni yozmoq.
  • Oʻtimsiz feʼllar: Harakatning predmetga bevosita oʻtmasligini bildiradi va tushum kelishigidagi soʻzni talab qilmaydi. Masalan: kulmoq, uxlamoq, yugurmoq. Oʻtimsiz feʼllar orttirma nisbat qoʻshimchasini olib, oʻtimli feʼlga aylanishi mumkin (masalan, kulmoq → kuldirmoq).

Feʼlning tuzilishiga koʻra turlari

  • Sodda feʼllar: Bir oʻzakdan iborat: kel, oʻqi, yoz.
  • Qoʻshma feʼllar: Ikki feʼl birikuvidan hosil boʻladi va bir harakatni bildiradi: olib kelmoq, olib chiqmoq, borib kelmoq.
  • Juft feʼllar: Maʼnodosh yoki zid maʼnoli feʼllarning juftlashuvidan yasaladi: bilib-bilmay, borib-kelib, yiqilib-surinib.
  • Takroriy feʼllar: Bir feʼlning takrorlanishi bilan hosil boʻlib, davomiylik maʼnosini bildiradi. Misol: kuta-kuta.
  • Ko’makchi feʼllar: Asosiy fe’lning ma’nosini to’ldirishga yordam beruvchi fe’llar. Ular asosan boshqa fe’llar bilan birga keladi va harakatning tusini, davomiyligini yoki boshqa xususiyatlarini ifodalaydi. Masalan: yozib bo'lmoq, o'qib chiqmoq, aytib bermoq.

Feʼlning grammatik kategoriyalari

Boʻlishsizlik kategoriyasi

Harakatning bajarilmaganini, inkorini bildiradi. Asosiy koʻrsatkichi — -ma qo’shimchasi. Bu qo’shimcha feʼl negiziga bevosita qoʻshiladi: keldi (bo’lishli) — kelmadi (bo’lishsiz).

Nisbat kategoriyasi

Nisbat — harakatning bajaruvchiga bo’lgan munosabatini ifodalovchi grammatik kategoriya. O’zbek tilida 5 ta nisbat mavjud.

Nisbat nomi Ma’nosi Qo’shimchasi Misol
Aniq nisbat Harakatni bevosita bajaruvchi (subyekt) bajaradi. Maxsus qoʻshimchaga ega emas. Akram xat yozdi.
Oʻzlik nisbati Harakat bajaruvchining oʻziga qaratilganligini bildiradi. -(i)n, -(i)l Qiz yasandi. Bola yuvindi.
Majhul nisbat Harakat bajaruvchisi nomaʼlum yoki ahamiyatsiz boʻladi. -(i)l, -(i)n Xat yozildi. Uy qurildi.
Orttirma nisbat Harakatni subyekt boshqa shaxsga bajartiradi. -dir, -tir, -giz, -sat kabi qo’shimchalar orqali yasaladi. Akram xat yozdirdi.
Birgalik nisbati Harakat bir necha subyekt tomonidan birgalikda bajariladi. -(i)sh Ular xat yozishdi.
Mayl kategoriyasi

Soʻzlovchining harakatga boʻlgan munosabatini (aniqlik, buyruq, shart, istak) bildiradi.

  • Xabar mayli: Harakatning uch zamondan birida roʻy berishini bildiradi. Maxsus koʻrsatkichi yoʻq, zamon shakllari orqali ifodalanadi (oʻqidim, oʻqiyapman, oʻqiyman).
  • Buyruq-istak mayli: Buyurish, iltimos, maslahat, istak maʼnolarini bildiradi (oʻqi, oʻqing, oʻqisin).
  • Shart mayli: Bir harakatning bajarilishi uchun shart boʻlgan boshqa harakatni bildiradi. Qoʻshimchasi -sa (oʻqisang, bilasan).
  • Maqsad mayli: Harakatning maqsadini bildiradi. Qo’shimchasi -moqchi (oʻqimoqchiman).
Zamon kategoriyasi

Harakatning nutq paytidan oldin, hozirgi paytga yoki kelajakdagi paytga bo’lgan munosabatini ko’rsatadi:

  • Oʻtgan zamon: Nutq paytidan oldin bajarilgan harakatni bildiradi. Shakllari: -di (yaqin oʻtgan zamon: keldi), -gan (uzoq oʻtgan zamon: kelgan), -bdi (bevosita guvoh boʻlinmagan, boshqalardan eshitilgan oʻtgan zamon: kelibdi) va -ayotgan edi (davomli oʻtgan zamon: kelayotgan edi).
  • Hozirgi zamon: Nutq paytida bajarilayotgan yoki doimiy sodir boʻladigan harakatni bildiradi. Shakllari: -yap-, -yapti (ayni payt: kelyapti), -moqda (kelmoqda), -adi (doimiy harakat: keladi).
  • Kelasi zamon: Nutq paytidan keyin bajariladigan harakatni bildiradi. Shakllari: -adigan (aniq kelasi zamon: keladigan), -moqchi (maqsad kelasi zamon: kelmoqchi).
Shaxs-son kategoriyasi

Harakatning uch shaxsdan biriga va birlik yoki koʻplik songa oidligini koʻrsatadi. Feʼllarning shaxs-son qoʻshimchalari bilan oʻzgarishi tuslanish deyiladi. Masalan, yozmoq feʼlining hozirgi-kelasi zamon, birlikda tuslanishi:

  • I shaxs: yozaman
  • II shaxs: yozasan
  • III shaxs: yozadi

Feʼlning funksional shakllari (Tuslanmaydigan shakllari)

Bular feʼlning kesim boʻlib kela olmaydigan, ammo gapda boshqa soʻz turkumlari (ot, sifat, ravish) vazifasini bajaradigan shakllardir.

  • Harakat nomi

    Harakatning nomini bildirib, otga xos xususiyatlarni namoyon qiladi va ot kabi turlanadi. Qoʻshimchalari: -moq, -sh, -ish, -v, -uv. Misol: Oʻqish — ulugʻ fazilat.

  • Sifatdosh

    Harakatning belgi xususiyatini bildirib, sifatga xos vazifalarni bajaradi. Qo’shimchalari: -gan (oʻtgan zamon sifatdoshi: oʻqigan bola), -ayotgan (hozirgi zamon sifatdoshi: oʻqiyotgan bola), -adigan (kelasi zamon sifatdoshi: oʻqiladigan kitob).

  • Ravishdosh

    Asosiy harakatning qay tarzda, qachon, nima maqsadda bajarilganini bildirib, ravishga xos vazifalarni bajaradi. Qo’shimchalari: -b, -ib (holat: kulib gapirdi), -gach (payt: oʻqib boʻlgach), -guncha (payt: kelguncha), -gani (maqsad: oʻqigani ketdi).

2.6. Ravish soʻz turkumi

Umumiy tavsif

Ravish (adverb) — harakat yoki holatning belgisini, paytini, oʻrnini, sababini, maqsadini yoki daraja-miqdorini bildirib, qanday?, qachon?, qayerda?, nima uchun?, qancha? kabi soʻroqlarga javob boʻladigan mustaqil soʻz turkumidir. Ravishlar asosan feʼlga bogʻlanib, gapda hol vazifasini bajaradi. Shuningdek, sifat yoki boshqa bir ravishning belgisini ham kuchaytirib kelishi mumkin (juda chiroyli, ancha sekin).

Ravishning maʼno turlari

Ravishlar ifodalaydigan maʼnolariga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi:

Maʼno turi Soʻrogʻi Misollar
Holat ravishi qanday? qay tarzda? tez, sekin, piyoda, qoʻqqisdan, zoʻrgʻa, yakkama-yakka
Payt ravishi qachon? qachongacha? kecha, bugun, ertaga, hozir, doim, hamisha, avval
Oʻrin ravishi qayerga? qayerda? qayerdan? yuqoriga, pastda, ichkaridan, uzoqda, olgʻa, oʻngga
Daraja-miqdor ravishi qancha? qay darajada? koʻp, oz, ancha, sal, picha, juda, eng, gʻoyat
Maqsad ravishi nima maqsadda? ataylab, atayin, joʻrttaga, azza-bazza
Sabab ravishi nima sababdan? noiloj, chorasizlikdan, bekorga

Ravishning tuzilishiga koʻra turlari

  • Sodda ravishlar: Bir oʻzakdan iborat: tez, kecha, koʻp, ichkari.
  • Qoʻshma ravishlar: Ikki soʻzning birikuvidan hosil boʻladi: har kuni, bir zum, shu yerda, bugun (bu+kun).
  • Juft ravishlar: Maʼnodosh yoki zid maʼnoli soʻzlarning juftlashuvidan yasaladi: asta-sekin, kecha-kunduz, oldin-keyin.
  • Takroriy ravishlar: Soʻzlarning takrorlanishi bilan hosil boʻladi: tez-tez, sal-pal, oz-moz.

Ravish yasovchi affikslar

Ravishlar asosan boshqa soʻz turkumlaridan yasaladi:

  • -larcha: otdan ravish yasaydi (oʻzbeklarcha, bolalarcha).
  • -ona: otdan ravish yasaydi (doʻstona, fidokorona).
  • -chasiga: sifatdan ravish yasaydi (yangichasiga, yaxshilab).
  • -an: otdan ravish yasaydi (majburan, taxminan, ruhan).
  • -lab: sondan, sifatdan ravish yasaydi (koʻplab, yaxshilab).

Ravishlarning otlashishi va sifatlanishi

Baʼzi ravishlar, xususan, oʻrin, payt va miqdor ravishlari gapdagi oʻrniga qarab ot yoki sifat kabi vazifa bajarishi mumkin:

  • Otlashish: Ravish otga xos kelishik qoʻshimchalarini olib, otga xos vazifani bajaradi. Masalan: Koʻpdan oz yaxshi. Uzoqning yaqini boʻlmas.
  • Sifatlanish: Ravish ot oldida kelib, uning belgisini bildiradi va sifatlovchi vazifasini bajaradi. Masalan: Koʻp soʻz eshitdim. Uzoq yoʻl bosdik.

3-BOB. YORDAMCHI SOʻZ TURKUMLARI

Yordamchi soʻzlar mustaqil leksik maʼnoga ega boʻlmaydi, soʻroqqa javob bermaydi va gap boʻlagi vazifasini bajarmaydi. Ularning asosiy vazifasi mustaqil soʻzlarni bir-biriga bogʻlash (koʻmakchi, bogʻlovchi) yoki ularga qoʻshimcha maʼno yuklashdir (yuklama).

3.1. Koʻmakchi

Umumiy tavsif

Koʻmakchi — ot, olmosh va harakat nomlaridan keyin kelib, ularni boshqa soʻzlarga tobe bogʻlash uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz turkumidir. Koʻmakchilar oʻzi bogʻlanib kelgan soʻz bilan birgalikda koʻmakchili qurilma hosil qiladi va bu qurilma gapda toʻldiruvchi yoki hol vazifasini bajaradi. Ular kelishik qoʻshimchalari bajargan vazifani bajaradi yoki ularning maʼnolariga qoʻshimcha tus beradi.

Masalan: pichoq bilan kesdi (vosita), doʻstim uchun oldim (maqsad), sendan keyin keldi (payt).

Izoh: bilan soʻzi ikki xil vazifada kelishi mumkin:
1. Koʻmakchi: Harakatning vositasi, birgalikni bildiradi. Masalan: Qalam bilan yozdi.
2. Bogʻlovchi: Uyushiq boʻlaklarni bogʻlaydi (va maʼnosida). Masalan: Anvar bilan Sobir keldi.

Koʻmakchilarning turlari

Koʻmakchilar qaysi kelishikdagi soʻz bilan qoʻllanishiga qarab uch guruhga boʻlinadi:

  • Bosh kelishikdagi soʻzlar bilan qoʻllanadiganlar

    Bularga bilan, uchun, kabi, singari, sayin, sari, haqida, toʻgʻrisida kabi koʻmakchilar kiradi.

    • bilan: Onam bilan gaplashdim.
    • uchun: Seni koʻrish uchun keldim.
    • kabi, singari: burgut kabi oʻtkir nigoh.
    • haqida, toʻgʻrisida: majlis toʻgʻrisida gaplashdik.
    • sayin, sari: Kun sayin saviyasi oshayapti. Daryo sari yurdi.
  • Joʻnalish kelishikdagi soʻzlar (-ga) bilan qoʻllanadiganlar

    Bularga koʻra, qarab, qarshi, doir, oid, yarasha kabi koʻmakchilar kiradi.

    • koʻra: rejamizga koʻra ish tutamiz.
    • qarab: daryoga qarab yugurdi.
    • qarshi: dushmanga qarshi kurashdi.
    • oid, doir: shu masalaga oid maʼlumotlar.
  • Chiqish kelishikdagi soʻzlar (-dan) bilan qoʻllanadiganlar

    Bularga keyin, soʻng, avval, oldin, beri, buyon, boshqa, tashqari kabi koʻmakchilar kiradi.

    • keyin, soʻng: darsdan keyin uchrashamiz.
    • avval, oldin: mendan avval gapirdi.
    • beri, buyon: kechadan beri tinmadi.
    • boshqa, tashqari: sendan boshqa hech kim yoʻq.

Koʻmakchi vazifasidagi soʻzlar (Ot-koʻmakchilar)

Oʻzbek tilida old, ust, ich, orqa, yon, tag, oʻrta, ora kabi oʻrin otlari egalik va kelishik qoʻshimchalarini olib, koʻmakchi vazifasida qoʻllanishi mumkin. Bular ot-koʻmakchilar deb ham yuritiladi.

  • uyning yonida
  • stolning ustiga
  • daraxtning tagidan
  • maktabning oldiga
  • odamlar orasida

3.2. Bogʻlovchi

Umumiy tavsif

Bogʻlovchi — gapning uyushiq boʻlaklarini yoki qoʻshma gap qismlarini bogʻlash uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz turkumidir. Tuzilishiga koʻra yakka (va, ammo, chunki) va takroriy (dam...dam, goh...goh, na...na) boʻladi. Vazifasiga koʻra esa ikki katta guruhga boʻlinadi: teng bogʻlovchilar va ergashtiruvchi bogʻlovchilar.

Teng bogʻlovchilar

Ular gapning uyushiq boʻlaklarini yoki qoʻshma gap tarkibidagi teng huquqli sodda gaplarni bogʻlaydi.

Turi Vazifasi Bogʻlovchilar Misollar
Biriktiruv bogʻlovchilari Voqea-hodisalarning bir vaqtda yoki ketma-ket yuz berganini bildiradi. va, hamda, bilan Anvar va Sarvar keldi.
Sheʼrlar hamda gʻazallar oʻqildi.
Zidlov bogʻlovchilari Bogʻlanayotgan qismlarning maʼnosini bir-biriga zidlaydi. ammo, lekin, biroq, holbuki Koʻp oʻqidim, lekin tushunmadim.
Ayiruv bogʻlovchilari Voqea-hodisalarning galma-gal boʻlishini yoki birini tanlash imkoniyatini bildiradi. yoki, yoxud, yo, goh...goh, dam...dam Bugun yoki ertaga boraman.
Dam kuladi, dam yigʻlaydi.
Inkor bogʻlovchisi Uyushiq boʻlaklarning har birini inkor etish uchun takroriy qoʻllanadi. na...na U na oʻqiydi, na yozadi.

Ergashtiruvchi bogʻlovchilar

Ular qoʻshma gap tarkibidagi sodda gaplarni bir-biriga tobelik yoʻli bilan, yaʼni ergash gapni bosh gapga bogʻlaydi.

Turi Vazifasi Bogʻlovchilar Misol
Aniqlov bogʻlovchisi Bosh gapdagi fikrni aniqlaydi, izohlaydi. yaʼni, toki U maqsadiga erishdi, yaʼni universitetga kirdi.
Sabab bogʻlovchilari Ergash gapdagi harakatning sababini bildiradi. chunki, shuning uchun, negaki Darsga kelmadi, chunki kasal edi.
Shart bogʻlovchilari Ergash gapdagi harakatning bajarilish shartini bildiradi. agar, mabodo, basharti, bordi-yu Agar koʻp oʻqisang, olim boʻlasan.
Oʻxshatish bogʻlovchisi Bosh gapdagi fikrni ergash gapdagi fikrga oʻxshatadi, qiyoslaydi. goʻyo, goʻyoki Osmon gumburladi, goʻyo yer qulaydigandek boʻldi.

3.3. Yuklama

Umumiy tavsif

Yuklama — soʻzga yoki butun bir gapga qoʻshimcha maʼno (kuchaytirish, ajratish, soʻroq, gumon kabi) berish uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz turkumidir. Yuklamalar odatda oʻzi aloqador boʻlgan soʻzdan keyin keladi va yozuvda soʻzga qoʻshib yoki chiziqcha bilan yozilishi mumkin.

Yuklamalarning maʼno turlari

Yuklamalar gapga qoʻshadigan maʼnolariga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

Turi Yuklamalar Vazifasi va Misollar
Soʻroq va taajjub yuklamalari -mi, -chi, -a, -ya Gapga soʻroq, iltimos yoki taajjub maʼnosini beradi.
Misollar: Kitobni oʻqidingmi? (soʻroq). Yordam berib yubor-chi! (iltimos). Bu oʻsha-ya! (taajjub, tasdiq).
Kuchaytiruv yuklamalari -ku, -u, -yu, axir, hatto, -da Fikrni kuchaytirish, taʼkidlash uchun xizmat qiladi.
Misollar: Men senga aytgan edim-ku! Hatto sen ham kelmading. Erta-yu kech tinim bilmadi. Qoʻy-da shu ishingni!
Ayiruv-chegaralov yuklamalari faqat, -gina Fikrni maʼlum bir shaxs yoki narsa bilan cheklaydi, ajratib koʻrsatadi.
Misollar: Darsga faqat Anvar keldi. Bu ishni sengina bajara olasan.
Inkor yuklamasi na Asosan na...na takroriy bogʻlovchisi tarkibida kelib, har bir boʻlakni alohida inkor etishni kuchaytiradi.
Misol: U yerda na biror daraxt, na biror giyoh koʻrinadi. Izoh: Bu qurilma toʻliqligicha inkor bogʻlovchisi hisoblanadi, ammo uning har bir `na` komponenti kuchaytiruvchi-inkor etuvchi yuklama vazifasini bajaradi.
Gumon yuklamasi -dir Kesimga qoʻshilib, harakat yoki holatning bajarilishiga nisbatan gumon, noaniqlik maʼnosini bildiradi.
Misol: U hozir uyidadir. (soʻzlovchining uyidaligiga ishonchi komil emas).

4-BOB. ALOHIDA OLINGAN SOʻZLAR

Bu guruhga kiruvchi soʻzlar gapning boshqa boʻlaklari bilan grammatik aloqaga kirishmaydi va gap boʻlagi boʻlib kelmaydi. Ularning vazifasi soʻzlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini bildirish (modal soʻzlar), his-hayajonini ifodalash (undov soʻzlar) yoki borliqdagi tovush va holatlarni tasvirlashdir (taqlid soʻzlar).

4.2. Undov soʻzlar

Umumiy tavsif

Undov soʻzlar — soʻzlovchining turli his-hayajonlarini (quvonch, qaygʻu, ajablanish, qoʻrquv) yoki buyruq-xitoblarini ifodalaydigan soʻzlar turkumidir. Ular ham gapning boshqa boʻlaklari bilan grammatik aloqaga kirishmaydi. Masalan: oh, eh, ura, ofarin, ey, hoy.

Undov soʻzlarning maʼno turlari

Undov soʻzlar ifodalaydigan maʼnosiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi:

Turi Undovlar Vazifasi va Misollar
His-hayajon undovlari voy, eh, oh, uh, oʻh-hoʻ, be, e-voh, ura, barakalla, ofarin, balli, bah-bah Kishining ichki kechinmalarini, turli his-tuygʻularini bildiradi.
Misollar: Ura! Biz gʻalaba qozondik! (quvonch).
Eh, bu kunlar ham oʻtib ketar. (oʻkinch).
Ofarin, juda ajoyib ish qilibsan! (maqtov).
Buyruq-xitob undovlari ey, hey, hoy, unda, chuh, pisht, marsh Kimgadir murojaat qilish, chaqirish, buyurish yoki hayvonlarga qarata ishlatiladi.
Misollar: Hoy, bu yerga keling! (xitob, chaqiruv).
Otga "Chuh!" dedi. (hayvonga buyruq).
Marsh bu yerdan! (buyruq).

Undov soʻzlarda tinish belgilari

Undov soʻzlar gapda odatda vergul bilan ajratiladi. Agar his-hayajon kuchli boʻlsa, undovdan keyin undov belgisi (!) qoʻyiladi va keyingi soʻz bosh harf bilan yoziladi. Masalan: Oh, qanday goʻzal manzara! yoki Oh! Qanday goʻzal manzara!

4.3. Taqlid soʻzlar

Umumiy tavsif

Taqlid soʻzlar borliqdagi turli tovushlarga (gumbur-gumbur, shiqir-shiqir) hamda predmetlarning holati, harakati yoki koʻrinishiga (yalt-yult, lip-lip) oʻxshatishni bildiradigan soʻzlar turkumidir. Ular oʻziga xos tasviriy xususiyatga ega.

Taqlid soʻzlarning turlari va xususiyatlari

Taqlid soʻzlar nimaga taqlid qilishiga qarab ikki guruhga boʻlinadi:

Turi Taʼrifi Misollar
Tovushga taqlid soʻzlar Atrofdagi turli tovushlarni, ovozlarni ifodalaydi. gumbur-gumbur (momaqaldiroq), taq-tuq (taqillatish), shir-shir (suv oqimi), vov-vov (it hurishi), gʻarch-gʻurch (qattiq narsani qarsillatib chaynash yoki qorni bosish tovushi).
Holatga taqlid soʻzlar Harakat, holat yoki koʻrinishni tasviriy ifodalaydi. yalt-yult (yonib-oʻchish), lip-lip (pirpirash), gʻuj-gʻuj (odamlarning toʻplanishi), moʻlt-moʻlt (yoshli koʻzlar bilan qarash), pagʻa-pagʻa (yirik va yengil qor parchalaridek).

Grammatik xususiyatlari

Taqlid soʻzlar nutqda turli vazifalarda kelishi mumkin:

  • Hol vazifasida: Odatda feʼlga bogʻlanib, harakatning qanday bajarilganini bildiradi. Misollar: Yulduzlar lip-lip yonadi. Yuragi duk-duk urardi.
  • Kesim vazifasida: Misol: Osmon gumbur-gumbur.
  • Boshqa soʻz turkumlarini yasash uchun asos boʻladi: Koʻpincha -illa yoki -la qoʻshimchalari yordamida feʼl yasaladi. Misollar: yalt + illa → yaltillamoq, gumbur + la → gumburlamoq, shiqir + la → shiqirlamoq.

O‘z-o‘zini tekshirish uchun amaliyot

Morfologiya bo‘yicha bilimlaringizni sinab ko‘ring!

So‘z turkumlari va ularning grammatik xususiyatlari bo‘yicha o‘zlashtirgan bilimlaringizni quyidagi tahliliy topshiriqlar yordamida mustahkamlang!

  • "Akamning yangi mashinasini mahalla ahli hayrat bilan kuzatdi" gapidagi otlarni aniqlab, ularning qaysi egalik va kelishik qoʻshimchalarini olganini tahlil qiling.
  • “Bugungi havo kechagidan ancha yoqimliroq, ammo bu hali yilning eng issiq kuni emas” gapidagi sifatlarni topib, ularning turini (nisbiy) va darajasini (qiyosiy, orttirma) izohlang.
  • "Musobaqada yuzdan ortiq sportchidan yigirma nafari beshinchi bosqichga o‘tdi" gapida qatnashgan sonlarning ma’no turlarini (chama, sanoq, tartib) farqlab bering.
  • "U o‘zining rejasini hech kimga aytmadi, hamma buni keyinroq bildi" gapida ishtirok etgan olmoshlarni topib, ularning ma’no turlarini (kishilik, oʻzlik, boʻlishsizlik, belgilash, koʻrsatish) aniqlang.
  • "Siz ertaga anjuman boshlanishidan oldin yetib kelarsiz, biz esa hozir ketmoqchimiz" gapidagi fe’llarning zamonini (kelasi zamon gumon/maqsad), shaxs-sonini va tuslanishini koʻrsating.
  • "Poyezd juda sekin yurgani sababli, biz manzilga kechroq yetib bordik" gapidagi ravishlarni toping va ularning ma’no turlarini (holat, payt) aniqlang.
  • "Doʻstim bilan maktabgacha piyoda suhbatlashib bordik" gapida qoʻllangan yordamchi soʻzlarni (koʻmakchi) topib, ularning qaysi soʻzlar bilan bogʻlanganini tushuntiring.
  • "Eh, attang, so‘nggi avtobusga kech qolibmiz-ku!" gapida qanday undov soʻzlar va yuklamalar ishtirok etganini hamda ular qanday maʼnolarni ifodalayotganini sharhlang.

Top
Прокрутить вверх