O‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari

1-bob. Harflar imlosi

Unlilar imlosi

• A a harfi:
  • Old qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi: aka, alanga, savat, hasad; bahor, zamon; savol, gavda; vaqt, vahm.
• O o harfi:
  • Orqa qator keng unlini ifodalash uchun yoziladi: ona, omon, soat, baho, lotin, boks, poyezd, agronom.
• I i harfi:
  • Old qator tor unlini ifodalash uchun: ish, iz, xirmon, shoyi, bilan.
  • Oldingi bo‘g‘inida o‘ unlisi kelgan so‘zlarning keyingi bo‘g‘inida: o‘tin, o‘rik, bo‘lim.
• U u harfi:
  • Orqa qator tor unlini ifodalash uchun: uy, kun, buzoq, uchuq, mafkura.
  • Oldingi bo‘g‘inda o unlisi kelib, keyingi yopiq bo‘g‘in boshidagi v undoshidan keyin: qovun, sovun, tovush, yovuz.
• O‘ o‘ harfi: Orqa qator o‘rta-keng unli uchun yoziladi: o‘t, o‘q, o‘zbek, do‘ppi, bo‘tako‘z.
• E e harfi: Old qator o‘rta-keng unli uchun yoziladi: ekin, esla, kel, kecha, telefon, sheʼr.
• Yonma-yon keladigan unlilar:
  • Unlilar orasiga y undoshi qo‘shib aytilsa ham, yozilmaydi: material (ia), biologiya (io), mozaika (ai), shoir (oi), teatr (ea).
  • ae, oe birikmalarida ikkinchi unli y aytilsa ham, asliga muvofiq e yoziladi: aerostat, poema.
  • Boshqa hollarda yonma-yon kelgan unlilar aynan yoziladi: manfaat, kauchuk, saodat, inshoot, muammo.

Undoshlar imlosi

• B b harfi: bobo, bahor, majbur. So‘z oxirida p aytilsa ham, b yoziladi: kitob, yuzlab, kelib.
• P p harfi: paxta, pichoq, tepa, yop.
• V v harfi: ov, suv, ovoz, vatan. O‘zlashma so‘zlarda f aytilsa ham, v yoziladi: avtobus, avtomat.
• F f harfi: fan, feʼl, asfalt, insof.
• M m harfi: moy, muborak, tomon, ilhom.
• D d harfi: dala, odat, modda. So‘z oxirida t aytilsa ham, d yoziladi: obod, savod, zavod, sud.
• T t harfi: tong, tun, butun, o‘t.
• Z z harfi: zar, zamon, o‘zbek, yoz. Jarangsiz undoshdan oldin s aytilsa ham, z yoziladi: iztirob, izquvar, bo‘zchi.
• S s harfi: sog‘, somon, oson, asos.
• Sh sh harflar birikmasi: shahar, shisha, ishq, bosh.
• J j harfi:
  • Jarangli qorishiq undosh [j] uchun: jon, jahon, jiyda, rivoj.
  • O‘zlashma so‘zlarda jarangli sirg‘aluvchi undosh [j] uchun: jurnal, projektor, gijda, garaj.
• Ch ch harflar birikmasi: choy, chevar, achchiq, kuch.
• R r harfi: rahmat, orom, doira, bor.
• L l harfi: lola, laʼl, iloj, mahal.
• N n harfi: non, nomus, ona, tana. Ba’zan m aytilsa ham, n yoziladi: shanba, yonbosh, jonbozlik.
• G g harfi: gul, go‘zal, ega, teg.
• K k harfi: ko‘l, ko‘ylak, uka, tok.
• Y y harfi: yo‘l, yigit, tayyor, soy.
• Ng ng harflar birikmasi: yangi, ko‘ngil, dengiz, tong.
• Q q harfi: qizil, qimiz, haqiqiy, aql.
• G‘ g‘ harfi: g‘oz, bag‘ir, tog‘.
• X x harfi: xabar, xo‘roz, baxt, mix.
• H h harfi: hosil, hamma, bahor, nikoh.
• Yonma-yon keladigan undoshlar:
  • baland, Samarqand, do‘st, g‘isht kabi so‘zlarda d, t aytilmasa ham, yoziladi.
  • O‘zlashma so‘zlar (metall, kilogramm) oxirida bir undosh aytilsa ham, ikki harf yoziladi.

Tutuq belgisi (ʼ)

• O‘zlashma so‘zlarda unlidan keyin shu unli tovushning cho‘ziqroq aytilishini ifodalash uchun: aʼlo, maʼyus, raʼy, eʼlon, neʼmat, sheʼr, feʼl, shuʼla. (moʻjiza, moʻtadil kabi so‘zlarda o‘ cho‘ziq aytilsa ham, tutuq belgisi qo‘yilmaydi).
• O‘zlashma so‘zlarda unlidan oldin shu unli oldingi undosh tovushdan ajratib aytilishini ifodalash uchun: inʼom, sanʼat, qatʼiy, masʼul.

2-bob. Asos va qo‘shimchalar imlosi

• So‘z oxiridagi unli o‘zgarishi:
  • a bilan tugagan fe’llarga -v, -q, -qi qo‘shilsa, a → o bo‘ladi: sayla → saylov; so‘ra → so‘roq; o‘yna → o‘ynoqi.
  • i bilan tugagan fe’llarga -v, -q qo‘shilsa, i → u bo‘ladi: o‘qi → o‘quvchi; sovi → sovuq. (Istisno: og‘ri → og‘riq).
• So‘z oxiridagi undosh o‘zgarishi: Ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarga (va bek, yo‘q kabi ba’zi bir bo‘g‘inlilarga) egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda:
  • k → g: tilak → tilaging, yurak → yuragim.
  • q → g‘: tayoq → tayog‘i, qoshiq → qoshig‘i.

  O‘zlashma so‘zlarda (ishtirok, ocherk, huquq) bu qoida qo‘llanmaydi.

• Tovush tushishi va ortishi:
  • o‘rin, qorin, burun, o‘g‘il, ko‘ngil kabi so‘zlarga egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda ikkinchi bo‘g‘indagi unli tushadi: o‘rin → o‘rnim; qorin → qorni; o‘g‘il → o‘g‘ling. Shuningdek: sariq → sarg‘ay; ikki → ikkov.
  • u, bu, shu, o‘sha olmoshlariga ba’zi kelishik qo‘shimchalari (-da, -dan, -ga va hokazo) qo‘shilganda n tovushi orttiriladi: unda, bunday, shunga, o‘shandan.
  • o, o‘, u, e bilan tugagan parvo, obro‘, mavqe so‘zlariga I, II shaxs egalik qo‘shimchalari qo‘shilganda y tovushi orttiriladi: parvoyim, obro‘yingiz.
  • men, sen olmoshlariga -ni, -ning, -niki qo‘shilganda, qo‘shimchadagi n aytilmaydi va yozilmaydi: meni, sening, meniki.
• Qo‘shimchalarning bir xil yozilishi:
  • -bon, -boz qo‘shimchalari -von, -voz aytilsa ham, bir xil yoziladi: darvozabon, masxaraboz.
  • O‘rin-payt va chiqish kelishiklari (-da, -dan) hamda o‘tgan zamon (-di) qo‘shimchalari t aytilsa ham, doim d bilan yoziladi: ishda, misdan, ketdi.
• Qo‘shimchalarning variantli yozilishi: Jo‘nalish kelishigi (-ga) va u bilan boshlanuvchi boshqa qo‘shimchalar (-gacha, -gach, -gan, -gin va hokazo):
  • k bilan tugagan so‘zlarga -ka shaklida: tokka, ekkin, kichikkina.
  • q bilan tugagan so‘zlarga -qa shaklida: chopiqqa, qishloqqa, achchiqqina.
  • Qolgan barcha hollarda (so‘z qanday tovush bilan tugashidan qat’i nazar) -ga shaklida yoziladi: bargga, pedagogga, bug‘ga, sog‘ga.

3-bob. Qo‘shib yozish

• xona, noma, poya, bop, xush, ham, baxsh, kam, umum, rang, mijoz, sifat, talab kabi so‘zlar bilan yasalgan qo‘shma so‘zlar: oshxona, tabriknoma, ommabop, hamsuhbat, kamquvvat, umumxalq, devsifat.
• -(a)r (inkori -mas) qo‘shimchali qo‘shma so‘zlar: o‘rinbosar, otboqar, ishyoqmas, qushqo‘nmas.
• Narsani o‘xshatish yo‘li bilan yasovchi qo‘shma so‘zlar: karnaygul, qo‘ziqorin, otquloq, devqomat, sheryurak.
• Narsani belgisi (rangi, mazasi) asosida bildiruvchi qo‘shma otlar: olaqarg‘a, qizilishton, achchiqtosh, mingoyoq.
• Narsaning maqsadi asosida bildiruvchi qo‘shma otlar: kirsovun, qiymataxta, tokqaychi, ko‘zoynak.
• Joyga nisbat beruvchi qo‘shma otlar: tog‘olcha, cho‘lyalpiz, suvilon.
• Qaratqichli birikmaning bir so‘zga aylanishi bilan yuzaga kelgan so‘zlar: mingboshi, so‘zboshi, olmaqoqi.
• Ikkinchi qismi turdosh ot yoki obod so‘zi bo‘lgan joy nomlari: Yangiyo‘l, Mirzacho‘l, Sirdaryo, Yangiobod.
• Rus tilidan o‘zlashgan yoki so‘zma-so‘z tarjima qilingan so‘zlar: kinoteatr, radiostansiya, teleko‘rsatuv, yarimavtomat.
• Qisqartmalarning barcha turlari: SamDU, ToshDUning.

4-bob. Chiziqcha bilan yozish

• Juft va takroriy so‘zlar: el-yurt, mehr-shafqat, ota-ona, kecha-kunduz, asta-sekin, uch-to‘rt, bordi-keldi, mayda-chuyda, kiyim-kechak, duk-duk, qop-qop, baland-baland, yaqin-yaqinlargacha, uy-uyiga.
• Belgini kuchaytiruvchi so‘zlar: qip-qizil, yam-yashil, dum-dumaloq, kuppa-kunduzi, to‘ppa-to‘g‘ri (Istisno: oppoq).
• -ma, ba- orqali yasalgan so‘zlar: ko‘cha-ma-ko‘cha, rang-ba-rang, dam-badam.
• Rus tilidan olingan ba’zi so‘zlar: unter-ofitser, kilovatt-soat.
• -chi, -a(-ya), -ku, -u(-yu), -da, -e, -ey(-yey) yuklamalari: sen-chi?, boraylik-chi, bola-ya, keldi-ku, yaxshi-yu, yaxshi-da, qo‘y-e, o‘g‘lim-ey.

  -mi, -oq(-yoq), -ov(-yov), -gina yuklamalari qo‘shib yoziladi: keldimi?, o‘ziyoq, ko‘rganov, mengina.

• Arab raqamlaridan keyin tartib sonni bildiruvchi qo‘shimcha o‘rnida: 7-sinf, 5-“A” sinfi, 60-yillar, 1991-yilning 1-sentabri. (Rim raqamlaridan keyin chiziqcha qo‘yilmaydi: XX asr).

5-bob. Ajratib yozish

• Qo‘shma fe’l qismlari: sarf qilmoq, ta’sir etmoq, tamom bo‘lmoq, sotib olmoq, olib kelmoq.
• Ko‘makchi va to‘liqsiz fe‘llar: aytib ber, olib ko‘r, yiqila yozdi; ketgan edi, ketgan ekan. (Istisno: tovush o‘zgarishi bo‘lsa, qo‘shib yoziladi: aytaver (ayta ber), boroladi (bora oladi)).
• Ko‘makchilar: shu bilan, soat sayin, borgan sari, kun bo‘yi. (Istisno: bilan → -la, uchun → -chun: sen-la, men-chun).
• har, hech, hamma, bir, qay, u, bu, shu, o‘sha so‘zlari keyingi so‘zdan: har kim, hech qachon, hamma narsa, bir necha, u yerda. (Istisno: birpas, biroz, birato‘la, birmuncha, buyon, qayoqqa, qayerda).
• Sifat oldidan kelib, belgining ortiq yoki kamligini bildiradigan so‘zlar: to‘q qizil, jiqqa ho‘l, tim qora, lang ochiq.
• Murakkab son qismlari: o‘n bir, besh yuz, bir ming yetti yuz sakson beshinchi.
• yildan yilga, kundan kunga, ochiqdan ochiq, yangidan yangi kabi birikmalar.
• Izofali birikmalar: dardi bedavo, nuqtayi nazar, tarjimayi hol.

6-bob. Bosh harflar imlosi

• Kishining ismi, ota ismi, familiyasi, taxallusi: Alisher Navoiy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Mannon Otaboy, Furqat.
• Joy nomlari (toponimlar): Andijon, Naymancha, Bodomzor, Qoratog‘, Zarafshon, Turkiya, Shimoliy Kavkaz.
• Yulduz, sayyora va boshqa osmon jismlari nomlari: Hulkar, Mirrix, Tinchlik dengizi (Oydagi). Yer, Quyosh, Oy sayyora ma’nosida kelgandagina bosh harf bilan yoziladi.
• Muassasa, tashkilot, adabiyot va san’at asarlari, mahsulotlarga qo‘yilgan nomlar (qo‘shtirnoq ichida): “Tong” (mehmonxona), “Kamalak” (matbaa birlashmasi), “Paxtakor” (stadion), “Qutlug‘ qon” (roman), “Dilorom” (opera).
• Muhim tarixiy sana va bayram nomlarining birinchi so‘zi: Mustaqillik kuni, Xotira kuni, Ramazon hayiti, Navro‘z bayrami.
• Davlatlar, davlat oliy tashkilotlari va mansablari, xalqaro tashkilot nomlaridagi har bir so‘z: O‘zbekiston Respublikasi, Misr Arab Respublikasi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Birlashgan Millatlar Tashkiloti.

  Boshqa lavozimlar, vazirliklar va idoralar nomidagi birinchi so‘zgina bosh harf bilan yoziladi: Bosh vazirning o‘rinbosari, Mudofaa vaziri, Sog‘liqni saqlash vazirligi, Fanlar akademiyasi, Tilshunoslik instituti.

• Davlatning oliy darajali mukofoti nomidagi har bir so‘z: “O‘zbekiston Qahramoni”, “Oltin Yulduz” medali. Boshqa mukofotlar va unvonlarning birinchi so‘zi: “Sog‘lom avlod uchun” ordeni, “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi”.
• Gapning birinchi so‘zi.
• Tarkibli nomlarning bosh harflaridan iborat qisqartmalar: AQSH, BMT, AES.

7-bob. Ko‘chirish qoidalari

• So‘zlar keyingi satrga bo‘g‘inlab ko‘chiriladi: to‘q-son, si-fatli, paxta-kor.
• Tutuq belgisi (ʼ) oldingi bo‘g‘inda qoldiriladi: vaʼ-da, maʼ-rifat, sanʼ-at.
• So‘z boshidagi yoki oxiridagi bir harfdan iborat bo‘g‘in ajratib ko‘chirilmaydi: a-badiy (xato) → aba-diy; mudofa-a (xato) → mudo-faa.
• O‘zlashma so‘zlarda ikki yoki uch undosh yonma-yon kelsa, ular birgalikda yoki birinchisi qoldirilib ko‘chiriladi: mono-grafiya, silin-drik.
• sh, ch, ng harf birikmalari bo‘linmaydi: pe-shayvon, pi-choq, si-ngil.
• Qisqartmalar (AQSH, BMT) va ko‘p xonali raqamlar (1995) bo‘lib ko‘chirilmaydi.
• Harfiy belgilar o‘zi tegishli raqamdan ajratilmaydi: 5-“A” sinfi, 110 gr, 25 sm.
• Ism va ota ismining qisqartmalari familiyadan ajratilmaydi: A. J. Jabborov (bir satrda).

O‘z-o‘zini tekshirish uchun amaliyot